ዓውደ ጽሑፍ ናይ መልእኽቲ ጳውሎስ ናብ ሰብ ፊሊጲ

1. ጸሓፊ

ናይዛ መልእኽቲ ጸሓፊ ሃዋርያ ጳውሎስ ምዃኑ ብዙሓት ኣብ ቀዳማይን ካልኣይን ክፍለ ዘመን ዝነበሩ ኣቦታት ቤተክርስትያን መስኪሮም ኣለዉ። እኒ ቅሌሜንጦስ ናይ ሮማ፣ ፖሊካርፕ፣ ኢግናጽዮስ፣ ኤረኖይስ፣ ከምኡውን ቅሌሜንጦስ ናይ እስክንድርያ ኣብተን ጽሑፋቶም ናይ ጳውሎስ መልእኽቲ ናብ ሰብ ፊሊጲ ጠቒሶም ኣለዉ።

2. እተጻሕፈሉ እዋንን ቦታን

እዛ መልእኽቲ ጳውሎስ ኣብ ሮማ ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንከሎ ማለት ኣብ 60-63 ዓ.ም. ከባቢ እያ ተጻሒፋ። በዚ ምኽንያት እዚ ከኣ ምስ ኤፌሶን፡ ቄሎሴ፡ ፊልሞን ብሓንሳብ „መልእኽትታት ቤት ማእሰርቲ“ ተባሂለን ይጽውዓ። (ፊሊ 1:13; 4:22)

3. ተቐበልቲ

እዛ መልእኽቲ ናብ ኣብ ከተማ ፊሊጲ ዝነበሩ ቅዱሳንን ሽማግለታትን ዲያቆናትን እያ እተጻሕፈት። (ፊሊ 1:1) ይኹን ደኣምበር እቲ መልእኽቲ ንኹለን ኣብያተክርስትያናት ይምልከት እዩ።

4. ከተማ ፊሊጲ

ፊሊጲ ኣብ መቄዶንያ (ሰሜናዊ ክፍለ ሃገር ናይ ግሪኽ) ብ356 ዓ.ዓ. ብንጉስ ፊሊጶስ ኣቦ ዓቢይ ኣለክሳንደር እያ ተሰሪታ። ጽኑዕ ወተሃደራዊ ዕርዲ ኔርዋ። ብ168-167 ዓ.ዓ. ሮማውያን ንፊሊጲ ማሪኾማ። ነበርታ ድማ ብዙሓት ጥሮታ ዝወጹ ውተሃደራት ሮማ እዮም ኔሮም። በዚ ምኽንያት እዚ „ግዝኣት ሮማ“ (Roman Colony) ተባሂላ ተጸዊዓ ኣላ። ኣብኡ ዘሎ ሕግታት፣ ባህሊ፣ ቃንቋ፣ ኩሉ ነገር ልክዕ ከምቲ ናይ ከተማ ሮማ እዩ። ተቐማጦኣ በቲ ሮማዊ ዜግነቶም ብጣዕሚ ይኾርዑ ኔሮም፣ ብእኡ እዩ ጳውሎስ „ሃገርና ኣብ ሰማያት እዩ“ ኢሉ ጽሒፉሎም። እታ ኸተማ ብዙሕ ሮማዊ ጽልዋ ይሃልዋ ደኣምበር፣ ዝተፈላለየ እምነታት ከምኒ ናይ ግሪኽ፡ ናይ ግብጺ፡ ናይ ሮማ ኣማልኽቲን ይምለኹ ኔሮም። ውሑዳት ኣይሁዳውያን ኣንስቲ ከኣ ኣብ ገምገም ርባ ኮይነን ነቲ ልዑል ኣምላኽ ኣማልኽቲ ይሰግዳ ኔረን። (ግብ 16:13)

5. ማሕበር ፊሊጲ

እታ ማሕበር ኣብ ካልኣይ ሚስዮናዊ ጉዕዞ ናይ ጳውሎስ ምስ ሲላስ ብ 49-52 ዓ.ም. እያ ተመስሪታ። እዞም ኣሕዋት ብመሪሕነት መንፈስ ቅዱስ እዮም ናብ መቄዶንያ መጺኦም። በዚ እዋንዚ ወንጌል ንመጀመርታ ጊዜ ኣብ ኣውሮጳ ተሰቢኹ። ቅድም ሊድያ ብድሕሪኡ ከኣ እቲ ሓላው እሱራትን ስድራቤቱን ድሒኖም። (ግብ 16:6-40)

6. ዕላማ ናይቲ ጽሑፍ

•    ንኤጳፍሮዲጦስ (ንጳውሎስ ንኸገልግል ካብ ፊሊጲ ዝተላእከ ኣገልጋሊ) ኣብ ሮማ ብምድንጓዩን ብምሕማሙን   ሓሳብ ሰብ ፊሊጲ ንምሕላው (2:25-30)
•    ጳውሎስ ንሰብ ፊሊጲ ሃለዋቱ ከፍልጦምን በቲ ዝተገብረሉ ደገፍ ከመስግን ስለዝደለየ (1:5; 4:15-16)
•    ንሓሰውቲ መማህራንን ዓሌታውያንን ብዛዕባ ግዝረት ዝመሃርዎ ከፍሽል ስለ ዝደለየ (3:2)
•    ኣብ መንጎ እቶም ኣመንቲ ዝነበረ ዘይምስምማዕ ንምፍታሕ (1:27; 2:2-4; 4:2)

7. ፍሉይ መለለዪ ናይዛ መልእኽቲ

•    ጳውሎስ ካብ ኩለን ካልኦት መልእኽትታት ንላዕሊ ብዛዕባ ውልቃዊ ህይወቱ ብብዝሒ ዝጸሓፈላ መልእኽቲ

     እያ።
•    ንጳውሎስ ኣብቲ ናይ ወንጌል ኣገልግሎቱ ብንዋትን ብገንዘብን ብሰብን ደጋጊሞም ዝደገፍዎ ሰብ ፊሊጲ ጥራሕ እዮም።
•    ልዕሊ 15 ጊዜ ምስ ሓጐስ ዝተታሓሓዘ ቃላት ይርከብዋ።

8. ዓበይቲ ኣርእስትታት ናይዛ መልእኽቲ

•    ባህታን ሓጎስን

ባህታ ካብ chara ዝብል ናይ ግሪኽ ቃል እዩ ዝመጸ። ትርጉሙ ደስታኻ/ሓጎስካ ምግላጽ ማለትዩ። ምስቲ charis „ጸጋ/ሞጐስ“ ዝብል ቃል ይዛመድ። ካብ ኣምላኽ ብዝርከብ ጸጋ/ሞጐስ ዝመጽእ ሓጐስ ማለትዩ። ገሊኣቶም ከምዘንጸባርቕዎ ክርስትና ናይ ጓሂ እምነት ኣይኮነን፡ ናይ ሓጐስን ፍቕርን እምነት ደኣምበር። (ሮሜ 14:17) ብዛዕባ ባህታ ዝዛረባ ጥቕስታት፡ 1:3-4; 1:18; 1:25-26; 2:2; 2:17-18; 2:28-29; 3:1; 4:1; 4:4; 4:10;

•    ሕብረት

ሕብረት ካብ Koinonia  ዝብል ናይ ግሪኽ ቃል እዩ ዝመጸ። ትርጉሙ ከኣ ቀረባ ዝምድና፡ ዝጠበቐ ዕርክነት፡ ንጡፍ ተሳታፍነት፡ ዘሎካን ዝስምዓካን ምምቓል፡ ሽርክነት እዩ። ብዛዕባ ሕብረት ዝዛረባ ጥቕስታት፡ 1:5; 1:7; 2:1; 3:10; 4:14; 4:15;
 
•    ሓድነትን ርእስኻ ምኽሓድን

ጳውሎስ ኣዝዩ ዘፍቅሮም ሰብ ፊሊጲ ኣብ መንጎኦም ገለ ዘይምስምማዕ ኔርዎም። ነዚ ናብቲ ቀንዲ ዕላማ ብምትኳር (ክርስቶስ ክስበኽ)፡ ርእስኻ ብምኽሃድ፡ ብትሕትና ብምምልላስ፡ ናይ ሓሶት ትምህርቲ ብምቅዋም፡ ብዛዕባ ካልኦት ሰናይ ዘበለ ብምሕሳብ ከምዝፈትሕዎ ሓቢርዎም። ብዛዕባ ሓድነትን ርእስኻ ምኽሓድን ዝዛረባ ጥቕስታት፡ 1:15-17; 1:27-28; 2:2-4; 2:5-11; 2:14-16; 2:19-21; 3:2; 3:3-8; 3:17-19; 4:2; 4:8-9;

•    ብክርስቶስ/ብጐይታ

ጳውሎስ ከምኡውን ዮሃንስ ኣብ ጽሑፋቶም ብዙሕ ጊዜ ብክርስቶስ/ብጐይታ en Christo/ en kurios ይብሉ እዮም። እቲ „ብ“ „en“  ዝብል ፊደል ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር፡ ኣብ ትሕቲ ጽልዋ፡ ምስ … ብጥብቂ ብምትሕብባር ዝብል ትርጉም ኣለዎ። ስለዚ ምፍጣርና፡ ምድሓንና፡ ብህይወት ምህላውና፡ ምግላጋልና፡ ዘልኣለማዊ ህይወት ምርካብና ኣብ ትሕቲ ቁጽጽርን ጽልዋ ጐይታና የሱስ ኰንና ኢና ረኺብናዮ።  ብዛዕባ ብክርስቶስ/ብጐይታ ዝዛረባ ጥቕስታት፡ 1:1; 1:14; 1:26; 2:19-20; 2:24; 2:30; 3:1; 3:3; 3:8-9; 3:14; 4:1; 4:2; 4:4; 4:7; 4:10; 4:21